درباره آداب جشن شب چله در مازندران

سلام شمال ( salamshomal.ir )  واکاوی آداب جشن شب چله در مازندران
دانشیار گروه صنایع دستی دانشگاه مازندران در یادداشتی با عنوان«جشن شب چله» در آستانه آخرین شب پاییزی و فرا رسیدن شب یلدا به تشریح تاریخچه و آداب و رسوم این آیین کهن در ایران پرداخت.

جشن «شب چله» یا «شب یلدا» در ایران، پیشینه ای بسیار کهن دارد گفته می شود که یلدا یک واژه سریانی به معنی تولد است که مسیحیان سریانی این کلمه را با خود به ایران آوردند و از آن زمان تاکنون در این سرزمین ماندگار شده است.

شب چله از جنبه های گوناگونی در فرهنگ ایرانیان از دیرباز دارای اهمیت بوده است در آن زمان، شغل بیشتر مردم دامداری و کشاورزی بوده است، پایان پاییز و شروع زمستان برای دامداران، فصل کوچ به پناهگاه های امن قشلاقی، برای پناه از رنج زمستان و انتظار رسیدن دوباره بهار بود و برای کشاورزان، فصل پاشیدن بذرهای گندم و جو و انتظار برای به ثمر نشستن آنها در بهارِ پس از زمستان؛ در گاهشماری ایران باستان، هر روز به نامی خوانده می شود و هرگاه نام یکسان روز و ماه باهم تلاقی می یافت، ایرانیان آن روز را جشن می گرفتند.

«دی» یکی از نامهای اهورامزدا است و نخستین روز هر ماه «هرمزد» روز خوانده می شده است درنتیجه روز اول دیماه مقدس بوده و آن را «خرم‌روز» می خواندند شب چله را شب «زادن میترا ایزد مهر و نگهبان عهد و پیمان» در ایران باستان نیز دانسته اند که در این شب، در دل تاریکی یک غار از صخرهای زاده می شود.

میترا با خورشید در ارتباط است و به خاطر رنگ طلوع و غروب خورشید، رنگ سرخ به او مرتبط است شاید به همین مناسبت، انار و هندوانه به دلیل رنگ سرخشان از خوراکی های مهم شب چله هستند.

علاوه بر آن، شب چله را شب زایش خورشید می دانند در سحرگاه این طولانی ترین شب سال است که در نبرد نور با تاریکی، خورشید همچون نوزادی متولد شده و ازآن‌ روست که هنوز توان گرمابخشی درخوری را ندارد.

رفته‌رفته با طولانی تر شدن طول روزها و پس از گذشت چهل روز، وقتی‌که این نوزاد تکامل یافت و از چله درآمد، ایرانیان «جشن سده» را به این مناسبت برپا میداشتند. در مازندران نیز همچون تمام نواحی ایران فرهنگی، از دیرباز در این شب همه اعضای خانواده دورهم گردآمده و با چیدن خوراکهایی همچون انار، هندوانه، کندس (ازگیل)، لِلِهگولی، پشت زیک و پیس گندله بر روی کرسی، شب چله را جشن می گیرند.

پس از ورود اسلام، در مازندران و باور عامه، شب چله علاوه بر دلالتهای باستانی آن، با عقاید دینی مردم پیوندیافته است؛ مانند باور به افسانۀ «پیرزن عجوز مجوز» که اشاره به پیرزنی دارد که به پیامبر اسلام (ص) شکایت می برد که چرا شترهایش آبستن نمی شوند. بر اساس همین افسانه، چلۀ پیرزن هفت روز است و گریه های او موجب باران و بیرون ریختن پنبه های لحاف توسط پیرزن سبب بارش برف می شود و پس‌ازآن چلۀ شتران آغاز می شود که مدت آن نیز هفت روز است.

در باور دیگری اعتقاد بر این بوده که در این شب تمام موجودات در یک‌لحظۀ به خصوص سر تعظیم در برابر خداوند فرود می آورند و هرکس در آن لحظه هر آرزویی بکند برآورده خواهد شد جشن شب چله فرخنده باد و امید که همواره مردمان این سرزمین در پرتو روشناییِ سعادت و سلامت باشند.

** عضو هیات علمی دانشگاه مازندران